Commiphora gileadensis (Balsami i Mekës / “Balm of Gilead”)

Njohuri bazë • përdorime tradicionale • çfarë thonë studimet shkencore • përfitime të mundshme shëndetësore

1) Çfarë bime është?

Commiphora gileadensis (L.) C.Chr. është një shkurre ose pemë e vogël aromatike, pjesë e familjes Burseraceae (familja e “myrrh”-it/rrëshirave aromatike). Kur lëvorja çahet ose pritet, bima mund të nxjerrë një lëng rrëshinor (oleo-gum-resin/sap) që ngurtësohet dhe ka aromë karakteristike.

Shpërndarja gjeografike dhe habitati

Sipas Plants of the World Online (Kew), kjo specie është vendase në Gadishullin Arabik dhe në Afrikën Verilindore tropikale deri në Kenian Verilindore, dhe rritet kryesisht në habitate të thata (shkretëtirë/shkurre të thata). Lista e vendeve “native to” përfshin: Djibouti, Eritrea, Etiopi, Kenia, Oman, Arabinë Saudite, Somali, Sudan/Sudani i Jugut dhe Jemen.

Emra të zakonshëm dhe kujdes me konfuzionin e emrit

Në vendet arabe njihet edhe si “bisham/besham”, dhe shpesh quhet “balm of Makkah” (Balsami i Mekës).
Në literaturë popullore, emërtimi “Balm of Gilead” është përdorur historikisht për disa burime botanike (pra, mund të ketë konfuzion). Për këtë arsye, kur kërkon produkte ose studime, është e rëndësishme të kontrollohet emri latin (Commiphora gileadensis) dhe pjesa e bimës (rrëshirë, lëvore, gjethe, vaj esencial).

2) Vështrim historik: pse është kaq e famshme?

Një pjesë e famës së kësaj bime lidhet me përdorimin e saj si rrëshirë aromatike shumë e çmuar në botën e lashtë (perfumieri dhe mjekësi). Në literaturën historike për “balm of Gilead”, përmenden zona pranë Detit të Vdekur (p.sh. Ein Gedi dhe Jericho) si qendra të kultivimit dhe përpunimit të vajrave/rrëshirave të parfumuara; janë raportuar edhe gjetje arkeologjike që lidhen me përpunimin e këtyre produkteve.
Në një studim modern për perfumierinë (“Balm of Judea”), autorët raportojnë se kanë mbledhur rrëshirë dhe vaj esencial nga C. gileadensis dhe kanë analizuar përbërjen aromatike/biologjike, duke e lidhur me traditën historike të përdorimit si ingredient i rrallë.

3) Përdorimet tradicionale (etnomjekësore)

Tradicionalisht, Commiphora gileadensis është përdorur në disa drejtime:

• Perfumieri dhe aromatizim në vendet e Lindjes së Mesme.

• Plagë, djegie dhe infeksione të lëkurës: në Arabinë Saudite është raportuar përdorimi tradicional për plagë/djegie dhe madje si antidot ndaj pickimit të akrepit.

• Sëmundje dermatologjike: një rishikim narrativ për bimët mjekësore në Arabinë Saudite përmend oleo-gum resin të C. gileadensis si përdorim historik në mjekësinë popullore për leishmaniazë kutane, si edhe përdorim të dekoktës si qetësues, diuretik dhe laksativ.

• Dhimbje dhe inflamacion: në një studim (2015) për ekstraktin e “sap”, theksohet se bima përdoret tradicionalisht në Lindjen e Mesme si “remedy” për dhimbje dhe inflamacion.

• Literatura laboratorike moderne përmend gjithashtu përdorime tradicionale për çështje si artriti, dhimbje, shqetësime gastrointestinale dhe infeksione parazitare (si përshkrim i përdorimit në produkte mjekësore/tradicionale), megjithëse kjo nuk do të thotë automatikisht se efektet janë të provuara klinikisht.

4) Çfarë përmban? (fitokimia në mënyrë të kuptueshme)

Balsamet/rrëshirat e gjinisë Commiphora zakonisht kanë terpene (mono- dhe seskuiterpene), dhe C. gileadensis nuk bën përjashtim. Vajrat esencialë të saj shpesh dominohen nga monoterpene aromatike që njihen edhe për aktivitet antimikrobik/antioksidues në studime laboratorike.

Vaj esencial: përbërës tipikë kryesorë

Një studim i detajuar (Dudai et al., 2017) gjeti se vajrat esencialë të C. gileadensis (nga pjesë të ndryshme dhe mostra “wild”/komerciale) dominoheshin nga monoterpene si:
α-pinene (11.1–18.4%), sabinene (15.8–35.9%), β-pinene (5.8–18.0%), p-cymene (4.8–8.4%), limonene (1.3–6.2%), γ-terpinene (0.7–8.1%) dhe terpinen-4-ol (5.3–18.5%).
I njëjti punim thekson edhe se përbërja mund të variojë dukshëm mes popullatave/mostrave.

Ekstrakte (etanolike etj.): fenole/flavonoide dhe terpene

Një punim në Molecules (2023) analizoi ekstraktin etanolik dhe vajin esencial nga pjesët ajrore të bimës, duke raportuar edhe fenole/flavonoide (p.sh. përbërës si CAPE, hesperetin/hesperidin, chrysin etj.) dhe profil terpenesh/komponimesh të paqëndrueshme; autorët i lidhin këto me aktivitetet antioksiduese dhe enzimatike (p.sh. xanthine oxidase).

5) Studimet shkencore: çfarë dimë sot?

Shumica e evidencës për C. gileadensis vjen nga:
(a) studime laboratorike (in vitro) dhe (b) modele shtazore. Studimet klinike moderne tek njerëzit -si zakonisht me të gjitha bimët potenciale kurative – janë të kufizuara, por provat mijëra vjecare të trashëguara brez pas brezi, janë baza shkencore më e sigurt gjithësesi, vetëm se duhet bërë dallimi mes bimëve të plota dhe mënyrës së trashëguar të përdorimit, dhe mes ekstrakteve dhe përpunimeve moderne, të cilat dalin nga origjina dhe shkojnë më shumë drejt prodhimeve kimike komerciale.

A) Aktivitet antimikrobik dhe shërimi i plagëve (një nga fushat më të studiuara)

1) Plagë të infektuara me Staphylococcus aureus – model tek minjtë (2022)
Një studim i hapur në Molecules (PMCID: PMC9143547) testoi ekstraktin metanolik të C. gileadensis në plagë (të infektuara dhe jo të infektuara). Rezultatet kryesore të raportuara:

• rritje domethënëse e përqindjes së tkurrjes së plagës krahasuar me kontrollin,

• ulje e kolonizimit bakterial në plagët e infektuara,

• përmirësime histopatologjike (më pak infiltrat inflamator, më shumë kolagjen, re-epitelizim/granulim më i mirë).
  Po në këtë studim, analiza LC–MS e ekstraktit tregoi prani të lartë të disa lipideve (p.sh. ceramide dhe të tjera), dhe autorët e lidhin efektin me veprim antibakterial + anti-inflamator.

2) Vaj esencial + ekstrakt kloroformik i kërcellit – testime eksperimentale (2022)
Një tjetër studim (MDPI) raportoi se vajrat esencialë nga kërcelli (i freskët vs i tharë) kishin përbërje të ngjashme, me ulje të rendimentit të vajit pas tharjes, dhe u krahasuan edhe për testime antimikrobike dhe potencial shërues të plagëve.

👉 Çfarë do të thotë praktikisht?
Këto rezultate sugjerojnë se C. gileadensis ka potencial si burim për përbërës që ndihmojnë në kontrollin e mikroorganizmave dhe në proceset e riparimit të lëkurës, por kjo nuk është e njëjtë me “efekt të provuar klinik modern” në njerëz.

B) Antioksidues, anti-inflamator, enzima të lidhura me inflamacionin

Studimi në Molecules (2023) raportoi:

• aktivitet antioksidues (p.sh. test DPPH), ku vaji esencial dhe ekstrakti etanolik treguan aktivitet,

• sinjale për inhibim të protein-denaturation (model i thjeshtë laboratorik i lidhur me proceset inflamatore) dhe inhibim të xanthine oxidase (enzimë e përfshirë në hiperuricemi/gout),

• gjithashtu përmendet testim për COX-1 inhibitory activity (në screening).

C) Metabolizmi: sheqeri në gjak dhe lipidet (diabet/hyperlipidemia) – modele shtazore

Një punim i listuar në DOAJ (2020) raporton se ekstraktet ujore të gjetheve dhe degëzave të C. gileadensis u testuan në minj (rats) me hiperglicemi të induktuar nga alloxan dhe gjendje hiperkolesterolemike. Autorët raportojnë përmirësim të parametrave biokimikë dhe dëmtimeve në inde (veshka/mëlçi/pankreas), me ekstraktin e degëzave të duket më efikas se ai i gjetheve në atë studim.
Ka edhe punime të tjera më të reja në minj që raportojnë ulje të glukozës/HbA1c, por jo të gjitha janë lehtësisht të aksesueshme; prandaj, për momentin evidenca më e qartë publike mbetet kryesisht në modele shtazore të ngjashme.

D) Efekt antiproliferativ në qeliza kancerogjene (in vitro/ex vivo)

Një punim open-access në Journal of Herbal Medicine (2015) studioi ekstraktin e “sap” të C. gileadensis në qeliza epidermale dhe kultura të lëkurës. Sipas abstraktit:

• ekstrakti uli ndjeshëm viabilitetin e qelizave të proliferuara/transformuara,

• induktoi shenja të apoptozës (p.sh. caspase-3),

• ndërsa qelizat normale fibroblaste dhe kultura ex vivo të lëkurës u raportuan si më të mbrojtura nga ky efekt.

👉 Kjo është interesante si bazë kërkimore, por për mjekësinë moderne konvencionale mbetet larg përdorimit klinik për “kurim” dhe duhet trajtuar si hipotezë shkencore, jo si rekomandim terapeutik.

6) Përfitime të mundshme shëndetësore

Duke u bazuar në studimet e publikuara, përfitimet më të mundshme janë:

1. Mbështetje për shërimin e plagëve / djegieve (sidomos si aplikim lokal në modele shtazore), me përmirësim të tkurrjes së plagës dhe parametrave histologjikë.

2. Aktivitet antibakterial, veçanërisht ndaj disa baktereve Gram-pozitive (p.sh. S. aureus në disa studime), që mund të lidhet me përbërësit terpenikë dhe/ose fraksione të tjera bioaktive.

3. Potencial anti-inflamator dhe antioksidues, i mbështetur nga teste laboratorike (DPPH, inhibim protein-denaturation, xanthine oxidase, sinjale COX).

4. Ndikim në metabolizmin e glukozës/lipideve në modele shtazore (hiperglicemi e induktuar), ku ekstraktet ujore kanë treguar përmirësime të disa parametrave.

5. Aktivitet antiproliferativ në qeliza kancerogjene të lëkurës (in vitro/ex vivo), që tregon mundësi kërkimore për çrregullime të hiperproliferimit.

7) Siguria dhe kujdeset

Edhe pse “bimët mjekësore” janë të padëmshme, rrëshirat dhe vajrat esencialë mund të kenë efekte të forta biologjike.

• Rrezik i vogël për ndërveprim me antikoagulantë nëse përdoret në sasi të madhe dhe të pëqendruar: një studim në minj (2024) raportoi se “sap”, ekstrakti metanolik dhe ai acetonik të C. gileadensis zgjatën PT, aPTT dhe INR (parametra të koagulimit), duke sugjeruar një potencial antitrombotik. Kjo është arsye shtesë për kujdes tek njerëzit që marrin aspirinë, heparinë, warfarin, DOAC, të cilët nk duhet ta përdorin pa rekomandimin e mjekut herbalist dhe formulimin e tij.

• Irritim/alergji e lëkurës: vajrat esencialë me monoterpene (si α-pinene, limonene, terpinen-4-ol) mund të irritojnë lëkurën te disa persona—sidomos në përqendrime të larta. (Në praktikë përdoret “patch test” dhe hollim i duhur; këto janë masa të përgjithshme sigurie.)

• Shtatzënia/gjidhënia dhe fëmijët: për shkak të mungesës së të dhënave klinike, zakonisht rekomandohet shmangie e përdorimeve mjekësore pa këshillë profesionale të herbalistit.

8) Ruajtja e bimës dhe qëndrueshmëria

Në disa zona, popullatat natyrore të C. gileadensis janë nën presion. Një studim gjenetik në rajonin e Makkah (Arabia Saudite) raporton se popullatat e mbetura kërcënohen nga prerja e tepërt, kullotja e tepërt dhe zhvillimi urban, dhe sugjeron nevojë për plane ruajtjeje (p.sh. menaxhim i ujit, ndalim i overcutting/overgrazing, banka farash).

Burimet kryesore të përdorura

• Kew – Plants of the World Online (taksonomia dhe shpërndarja).

• Dudai et al., 2017 (MDPI) – përbërja e vajit esencial dhe përbërësit kryesorë.

• Alhazmi et al., 2022 (PMC/MDPI Molecules) – antibakterial + shërim plagësh në model eksperimental.

• Shadid et al., 2023 (MDPI Molecules) – antioksidues, xanthine oxidase, COX screening, fitokimi.

• El Rabey et al., 2020 (DOAJ) – antidiabetik/antioksidues në minj (rats) në model alloxan.

• Wineman et al., 2015 (ScienceDirect, open access) – efekt antiproliferativ/apoptozë në qeliza të lëkurës.

• Mansour et al., 2023 (MDPI Plants) – kërcënimet dhe ruajtja (genetikë popullatash).

• PubMed/PMC 2024 – aktivitet antikoagulues (kujdes me gjakrrjedhjen).

• Ben‑Yehoshua et al. (libër/kapitull PDF) – kontekst historik i “balm of Gilead” në rajonin e Detit të Vdekur.

Bima përdoret e papërpunuar në disa nga formulat tona të produkteve të ndryshme, sic është Giled-13a, që e gjeni këtu.