Autizmi: Shenjat,
Faktorët dhe Mbështetja

Çrregullimi i Spektrit të Autizmit është një gjendje neurozhvillimore që ndikon në mënyra të ndryshme te komunikimi, ndërveprimi shoqëror, sjellja, përpunimi shqisor dhe të nxënit. Çdo person ka profil unik aftësish, nevojash dhe pikash të forta.

01Çfarë është Autizmi?

Autizmi, ose Çrregullimi i Spektrit të Autizmit (ASD), është një aftësi e kufizuar zhvillimore e lidhur me ndryshime në tru. Shenjat fillojnë gjatë periudhës së hershme të zhvillimit dhe mund të bëhen të dukshme brenda vitit të parë, rreth moshës 18–24 muaj ose më vonë.

ASD zgjat gjatë gjithë jetës, por mënyra si shfaqet dhe niveli i mbështetjes së nevojshme mund të ndryshojnë me kohën. Disa persona komunikojnë verbalisht dhe jetojnë me pak mbështetje; të tjerë kanë nevojë për ndihmë të konsiderueshme në komunikim dhe aktivitetet e përditshme.

02Shenjat dhe Vlerësimi

Diagnoza nuk vendoset me analizë gjaku ose me një test të vetëm. Profesionistët vlerësojnë historinë e zhvillimit, komunikimin, sjelljen dhe funksionimin e fëmijës. Shenjat e mëposhtme mund të kërkojnë diskutim me pediatrin, por asnjëra prej tyre, e vetme, nuk konfirmon autizmin.

03Spektri dhe Termi “Asperger”

Që nga DSM-5, diagnozat e mëparshme si çrregullimi autik, sindroma Asperger dhe çrregullimi pervaziv i zhvillimit janë përfshirë në diagnozën e përbashkët ASD. Disa njerëz vazhdojnë ta përdorin termin “Asperger” si pjesë të identitetit ose historisë së tyre diagnostikuese.

Aftësitë ndryshojnë shumë. Personat në spektër mund të kenë kujtesë të fortë, vëmendje ndaj detajeve, aftësi vizuale, interesa të thelluara ose talent në matematikë, shkencë, muzikë dhe art. Disa kanë edhe aftësi të kufizuara intelektuale, ndërsa të tjerë jo.

04Çfarë Dihet për Shkaqet dhe Faktorët e Rrezikut?

Nuk ekziston një shkak i vetëm i autizmit. Evidenca aktuale tregon se shumë faktorë gjenetikë, biologjikë dhe mjedisorë mund të veprojnë së bashku. Një faktor rreziku nuk do të thotë se një fëmijë do të zhvillojë patjetër ASD.

05Gjendjet Shoqëruese dhe Nevojat Mjekësore

Disa fëmijë me ASD kanë probleme të gjumit, kapsllëk, diarre, dhimbje barku, selektivitet ushqimor, ankth, ADHD, epilepsi ose vështirësi të tjera. Këto gjendje duhen vlerësuar dhe trajtuar më vete, sepse mund të ndikojnë në sjellje, të nxënë dhe cilësinë e jetës.

Kur një fëmijë ka ndryshim të papritur në sjellje, fillimisht duhen përjashtuar dhimbja, infeksioni, kapsllëku, problemet dentare, mungesa e gjumit, efektet e barnave dhe shkaqe të tjera mjekësore.

06Ushqyerja, Dietat Speciale dhe Suplementet

Fëmijët me ASD mund të kenë zgjedhje shumë të kufizuara ushqimore për shkak të ndjeshmërive shqisore, rutinës ose problemeve gastrointestinale. Synimi kryesor është një dietë e mjaftueshme, e larmishme dhe e përshtatur me nevojat e fëmijës.

• Vlerësoni rritjen dhe mungesat ushqyese me pediatrin ose dietologun pediatrik.
• Dieta ketogjene përdoret në situata të caktuara, sidomos për epilepsi rezistente, vetëm nën mbikëqyrje të ekipit mjekësor.
• Vitaminat dhe mineralet duhet të jepen sipas nevojës së dokumentuar; dozat e larta mund të shkaktojnë efekte anësore ose ndërveprime.
• Omega-3, probiotikët dhe suplementet e tjera kanë rezultate të përziera dhe nuk zëvendësojnë terapitë e provuara.

07Mbështetja me Evidencë

Nuk ekziston një trajtim i vetëm që i përshtatet çdo personi. Plani zakonisht përshtatet me qëllimet, aftësitë dhe sfidat individuale.

• Terapia e të folurit dhe komunikimit, përfshirë komunikimin alternativ kur nevojitet.
• Ndërhyrjet zhvillimore, edukative dhe të sjelljes me objektiva të matshme dhe respekt për fëmijën.
• Terapia profesionale dhe fizike për aftësitë e përditshme, motorikën dhe nevojat shqisore.
• Mbështetja e prindërve dhe shkollës për rutina, komunikim dhe përshtatje mjedisore.
• Trajtimi i gjendjeve shoqëruese si epilepsia, ankthi, ADHD, gjumi dhe problemet gastrointestinale.

Nuk ka barna kimike që trajtojnë simptomat bazë të ASD-së, por barnat mund të përdoren për disa gjendje shoqëruese. Përfitimet dhe efektet anësore duhen monitoruar nga një mjek me përvojë.

08Përfundimi

Autizmi është një spektër i gjerë dhe nuk ka një qasje të vetme për të gjithë. Vlerësimi i hershëm, terapitë e përshtatura, mbështetja e familjes dhe trajtimi i problemeve shoqëruese mund të përmirësojnë funksionimin dhe cilësinë e jetës.