ADHD — Mospërqendrimi dhe Hiperaktiviteti: Llojet, Simptomat, Zgjidhja Natyrale

Çfarë Është ADHD/ADD?

ADD (Attention Deficit Disorder — çrregullim i mangësisë së vëmendjes) dhe ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder — çrregullim i mangësisë së vëmendjes dhe hiperaktivitetit) janë çrregullime të sjelljes dhe zhvillimit normal, të vërejtura te fëmijët parashkollorë e shkollorë, të karakterizuara nga probleme të vëmendjes/përqendrimit dhe hiperaktivitet. Njihen edhe me terma të tjerë si "Sindromi i Trurit të Përgjumur" ose "Paaftësi për të Mësuar".

Diagnostikimi dhe trajtimi i ADHD kanë qenë të diskutueshëm historikisht, por studime të thella e kanë vendosur si një çrregullim me baza gjenetike dhe fiziologjike — jo thjesht "sjellje e keqe" apo mungesë vullneti.

Llojet e ADHD

Simptomat ndahen në tre grupe kryesore, që korrespondojnë me tre nëntipa:

Hiperaktiviteti dhe Impulsiviteti

Fëmija ose i rrituri me hiperaktivitet:

• Ka vështirësi të luajë ose të qëndrojë qetësisht.
• Bisedon në mënyrë hiperaktive — me zë të lartë, vrullshëm, pa i rreshtuar mendimet.
• Te i rrituri, shprehet si një ndjenjë e vazhdueshme trazimi dhe vështirësi për t'u përfshirë në aktivitete të qeta.
• Fëmija duket sikur "nuk e mban vendi" në klasë, duke lëvizur vazhdimisht.

Impulsiviteti shfaqet si vështirësi për të pritur radhën, nxitim për t'u përgjigjur pa dëgjuar plotësisht pyetjen, ndërprerje e të tjerëve, dhe prirje më e lartë ndaj aksidenteve ose sjelljeve të rrezikshme pa vlerësuar pasojat. Kjo mund të shoqërohet me sjellje kundërshtuese ndaj rregullave, gjë që në disa raste çon në vështirësi në shkollë ose në punë.

Mungesa e Vëmendjes

Personat me këtë profil kanë:

• Vështirësi t'i kushtojnë vëmendje detajeve — gabime nga pakujdesia në shkollë a punë.
• Tërheqje të lehtë nga stimuj që "justifikojnë" ndërprerjen e një detyre.
• Vështirësi për të përfunduar detyra që kërkojnë përqendrim të gjatë — shtyrje dhe zgjidhje të vonuara.
• Harresë të shpeshtë të detyrave ditore, edhe kur u kujtohet nga të tjerët.
• Prirje për t'u dukur të paorganizuar, me performancë të paqëndrueshme dhe punë të kryer shpesh mekanikisht.

Këto sfida mund të çojnë në ndryshim të shpeshtë të vendit të punës dhe në stabilitet socio-ekonomik më të ulët — jo për shkak të mungesës së aftësive, por për shkak të vetë natyrës së çrregullimit të patrajtuar. Rreth 60% e fëmijëve të diagnostikuar me ADHD vazhdojnë të kenë simptoma edhe si të rritur; te disa, inteligjenca e lartë mund ta maskojë diagnozën për vite.

Shkaqet e Mundshme

Shkaqet specifike të ADHD nuk janë ende plotësisht të qarta, por kërkimet sugjerojnë kontribut nga disa faktorë: gjenetika (histori familjare), dieta, faktorë të rrethit social, dhe trauma në fëmijërinë e hershme. Fëmijët e abuzuar ose të ekspozuar ndaj dhunës shfaqin gjithashtu shpesh simptoma të ngjashme me ADHD.

Nga pikëpamja fiziologjike, studimet kanë vërejtur te personat me ADHD një reduktim të përgjithshëm të volumit të trurit (veçanërisht në pjesën e majtë të subkorteksit) dhe qarkullim më të ulët gjaku, që lidhet me aktivitet neural më të ulët. Kërkime më të reja sugjerojnë se nuk është vetëm niveli i dopaminës së transportuar që luan rol, por edhe aftësia e vetë trurit për ta prodhuar atë.

Disa teorikë kanë propozuar edhe një kënd evolucionar — se në shoqëritë e lashta, tiparet e sotme të ADHD (vigjilencë, gatishmëri për veprim të shpejtë) mund të kenë pasur vlerë mbijetese në role specifike brenda fisit. Kjo mbetet teori, jo shpjegim shkencor i vendosur.

Diagnostikimi

Diagnostikimi kërkon vëzhgim të gjatë dhe të kujdesshëm nga një specialist — jo vetëm një bisedë e shkurtër. Është veçanërisht i vështirë nën moshën 7 vjeç, pasi fëmijët nuk janë të ndërgjegjshëm për çrregullimin që kanë, dhe shpesh as prindërit e as mësuesit nuk e vëzhgojnë sistematikisht sjelljen. Te të rriturit, inteligjenca e lartë mund ta maskojë diagnozën, dhe shenja si tiket nervore apo hapja e pavullnetshme e gojës mund të kalojnë pa u vënë re për vite.

Trajtimi Konvencional

Në shumicën e rasteve, ADHD trajtohet me një kombinim të terapisë së sjelljes (veçanërisht e rëndësishme për fëmijët e vegjël, ku këshillohen kryesisht prindërit se si të veprojnë) dhe, kur specialisti e vlerëson të nevojshme, medikamente — stimuluese ose josimuluese. Të gjitha medikamentet mund të shoqërohen me efekte anësore, dhe përgjigja ndaj tyre ndryshon nga personi në person; deri tani vërehen përmirësime të vlefshme por jo të plota, prandaj vlerësimi dhe ndjekja e vazhdueshme nga specialisti mbeten të rëndësishme.

Trajtimi i hershëm i ADHD-së te fëmija ndihmon në vendosjen e themeleve për sjelljen e tij dhe në uljen e rrezikut për depresion e çrregullime të tjera më vonë në jetë.

Çfarë Tjetër Mund të Ndihmojë

• Ushtrimet aerobike — konsiderohen të dobishme si mbështetje e përgjithshme.
• Terapia përmes artit — mund të jetë një kanal efektiv shprehjeje dhe përqendrimi.
• Ushqimi — kufizimi i sheqerit dhe kafeinës mendohet të ndikojë pozitivisht.
• "Terapia e Gjelbër" — shëtitjet në natyrë dhe vende piktoreske raportohen të kenë efekt qetësues.

Mbështetja Natyrale

Bimë të rralla mjekësore shkretinore janë studiuar dhe përdorur për t'i ardhur në ndihmë fëmijëve dhe të rriturve me ADHD, ADD dhe çrregullime të tjera neuro-zhvillimore.